ทำไม พาสปอร์ต ทั่วโลก จึง มัก ใช้ สีแดง น้ำเงิน เขียว หรือ ดำ

พาสปอร์ตไม่ได้ถูกบังคับให้มีแค่สี่สี

หยิบพาสปอร์ตจากหลายประเทศมาวางเรียงกัน ภาพที่เห็นแทบจะหนีไม่พ้นแดง น้ำเงิน เขียว และดำ จนดูเหมือนมีข้อตกลงลับระดับโลกว่าห้ามใช้ม่วง ชมพู เหลือง หรือส้ม ความจริงคือ ไม่มีองค์กรสากลกำหนดสีปกพาสปอร์ต ประเทศไหนอยากทำสีประหลาดก็ทำได้ในทางเทคนิค สิ่งที่องค์การการบินพลเรือนระหว่างประเทศหรือ ICAO กำหนดจริงๆ คือเรื่องขนาด รูปแบบหน้าข้อมูล เขตตัวอักษรที่เครื่องอ่านได้ ชิปชีวมิติ และมาตรการความปลอดภัย ไม่ใช่สีภายนอก

คำว่าโลกมีพาสปอร์ตแค่สี่สีจึงเป็นการจับเฉดนับร้อยมารวมเป็นสี่ตระกูล สีแดงอาจตั้งแต่แดงสด แดงเลือดหมู ไปจนถึงเบอร์กันดี สีน้ำเงินก็ไล่จากน้ำเงินทะเลถึงกรมท่าเข้มจนเกือบดำ ส่วนเขียวมีทั้งเขียวมรกต เขียวมะกอก และเขียวแก่ พอมองแบบจัดหมวดจึงเหลือสี่กลุ่มใหญ่ แต่ถ้านับเอกสารเดินทางชนิดพิเศษ พาสปอร์ตทางการ พาสปอร์ตทูต หรือพาสปอร์ตชั่วคราว ก็มีปกสีขาว เทา และเฉดอื่นโผล่มาได้เหมือนกัน

แล้วทำไมประเทศส่วนมากถึงวนอยู่กับสีเข้มเหล่านี้ เรื่องแรกคือ ภาพลักษณ์ของเอกสารราชการ พาสปอร์ตต้องถูกใช้นานหลายปี ถูกจับ เปิดปิด เสียดสีกับกระเป๋า ผ่านอากาศร้อน ความชื้น และคราบจากมือ สีเข้มซ่อนรอยเปื้อนและรอยถลอกได้ดีกว่าสีพาสเทลหรือสีสว่าง ปกยังต้องรองรับตราแผ่นดินและตัวอักษรฟอยล์ให้มองชัด สีแดงเข้ม น้ำเงินเข้ม เขียวเข้ม และดำจึงให้ความรู้สึกจริงจัง พร้อมสร้างคอนทราสต์กับลายทองหรือเงินได้ง่าย

อีกเหตุผลที่เห็นชัดมากคือ การสร้างหน้าตาร่วมของกลุ่มประเทศ สหภาพยุโรปใช้ปกโทนเบอร์กันดีเป็นแบบร่วมมาตั้งแต่ทศวรรษ 1980 แม้จะเป็นการประสานรูปแบบมากกว่ากฎสากลที่บังคับทุกประเทศ สีเดียวกันทำให้เอกสารของสมาชิกดูเป็นครอบครัวเดียวกัน ฝั่งกลุ่มเมร์โกซูร์ในอเมริกาใต้ก็มีแบบปกสีน้ำเงินเข้มสำหรับพาสปอร์ตทั่วไป การเลือกสีจึงทำหน้าที่คล้ายเครื่องแบบเงียบๆ เปิดเล่มยังไม่ทันเห็นข้อมูล ก็พอเดาความเชื่อมโยงทางภูมิภาคได้แล้ว

สีเขียว มักโยงกับอัตลักษณ์ของรัฐและภูมิภาค หลายประเทศที่มีประชากรมุสลิมเลือกสีเขียวเพราะเป็นสีที่มีความหมายในวัฒนธรรมอิสลาม ขณะเดียวกันหลายประเทศแอฟริกาตะวันตกเคยใช้รูปแบบที่สะท้อนความเป็นสมาชิก ECOWAS จึงเห็นพาสปอร์ตสีเขียวกระจุกตัวในบริเวณนั้น แต่ความสัมพันธ์นี้ไม่ใช่สูตรตายตัว ประเทศมุสลิมไม่จำเป็นต้องใช้เขียว และประเทศที่ใช้เขียวก็ไม่ได้แปลว่าต้องมีเหตุผลทางศาสนาเสมอไป

สีแดงหรือเบอร์กันดี ถูกใช้มากในยุโรปและอีกหลายประเทศ บางแห่งเลือกเพราะเข้ากับธง ประวัติศาสตร์ หรือภาพจำทางการเมือง บางแห่งเลือกเพื่อให้หน้าตาใกล้กลุ่มประเทศที่อยากเชื่อมโยงด้วย ส่วน สีน้ำเงิน เป็นสีที่พบได้กว้างมาก ตั้งแต่ทวีปอเมริกาไปจนถึงเอเชีย ให้ความรู้สึกสุภาพ เป็นกลาง และเข้ากับตราทองได้ดี ประเทศหนึ่งยังเปลี่ยนสีไปตามยุคได้ ตัวอย่างชัดคือสหรัฐอเมริกาที่เคยใช้สีเขียว ก่อนเปลี่ยนพาสปอร์ตทั่วไปเป็นสีน้ำเงินในปี 1976 เพื่อเชื่อมกับวาระครบรอบสองร้อยปีและสีในธงชาติ

ส่วน สีดำ พบไม่มากเท่าอีกสามกลุ่ม แต่มีข้อดีตรงดูเป็นทางการมาก ซ่อนคราบดี และทำให้ตราปกเด่น นิวซีแลนด์เป็นตัวอย่างที่เลือกดำเพราะสีดำมีสถานะเป็นสีประจำชาติที่คนจดจำได้ทันที หลายประเทศยังใช้สีปกต่างกันเพื่อแยกประเภทผู้ถือ เช่น พาสปอร์ตทั่วไป พาสปอร์ตทูต และพาสปอร์ตสำหรับภารกิจราชการ ดังนั้นสีดำไม่ได้แปลว่าทรงอำนาจกว่า และสีแดงก็ไม่ได้ผ่านด่านเร็วกว่า

จุดที่ชวนเข้าใจผิดคือการเอา สีพาสปอร์ตไปผูกกับความแข็งแกร่งของพาสปอร์ต ความจริงสิทธิเดินทางโดยไม่ต้องขอวีซ่าเกิดจากความสัมพันธ์ระหว่างประเทศ ข้อตกลงทางการทูต ความมั่นคง และนโยบายตรวจคนเข้าเมือง สีปกไม่มีคะแนนลับในเครื่องอ่าน สนามบินตรวจรหัสประเทศ เลขเอกสาร ข้อมูลชีวมิติ เขต MRZ และความถูกต้องของชิป ไม่ได้ปล่อยผ่านเพราะเห็นปกสวยหรือสีเดียวกับกลุ่มใด

สี่สีจึงไม่ใช่กฎ แต่เป็นจุดที่ความทนทาน การเมือง อัตลักษณ์ และความเคยชินมาบรรจบกัน

ถ้าวันหนึ่งมีประเทศออกพาสปอร์ตสีม่วงสด โลกก็ไม่ได้ผิดมาตรฐานทันที ตราบใดที่ข้อมูลและระบบความปลอดภัยข้างในตรงตามข้อกำหนดสากล เพียงแต่รัฐบาลส่วนใหญ่เลือกไม่เสี่ยงกับสีที่ดูไม่เป็นทางการ เปื้อนง่าย หรือแตกต่างจากพันธมิตรมากเกินไป เลยเกิดภาพลวงตาว่าพาสปอร์ตทั้งโลกมีตู้สีให้เลือกอยู่แค่สี่ช่อง ทั้งที่ประตูเรื่องสีเปิดกว้างกว่านั้นมาตลอด